Türkiye kirli hava soluyor: İşte en kirli iller...

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 2024 verileriyle hazırlanan rapora göre, hiçbir ilin hava kalitesi DSÖ standartlarına uygun değil. Türkiye’de hava kirliliği halen düzenli ve yeterli ölçülmüyor.

GSYH'NİN YÜZDE 10'U KİRLİ HAVAYA GİDİYOR

Raporda, ince partikül madde PM2.5’in Türkiye ekonomisine etkisi ilk kez hesaplandı. PM2.5 kaynaklı sağlık sorunlarının yıllık maliyeti 138 milyar dolar olarak belirlendi. Bu, 2024’teki gayrisafi yurtiçi hasılanın (GSYH) yaklaşık yüzde 10’una denk geliyor.

PM2.5 kirliliği, KOAH’a bağlı ölümlerin yüzde 41,3’ünü, kalp hastalıklarına bağlı ölümlerin yüzde 27,7’sini, inmelere bağlı ölümlerin yüzde 27,4’ünü ve akciğer kanseri ölümlerinin yüzde 18,6’sını oluşturuyor. Kirliliğe uzun süre maruz kalmak demans riskini de yaklaşık yüzde 8 artırıyor.

EN KİRLİ İLLER BELLİ OLDU

2024’te hiçbir ilin havası temiz çıkmadı. Partikül madde kirliliği en yüksek iller Osmaniye, Iğdır ve Malatya oldu. Özellikle sanayi ve termik santrallerin yoğun olduğu bölgelerde yaşayanlar, yılın yüzde 70’inden fazlasında sağlıksız hava soludu.

İstanbul’da Sultangazi, Cebeci taş ocaklarının etkisiyle yılın 263 günü kirli hava soludu. Ankara ve İstanbul’da kirlilik “hassas” düzeyde seyretti. İzmir’de ise yeterli veri toplanamadığı için hava kalitesi değerlendirilemedi.

62 BİNDEN FAZLA ÖLÜM

THHP’ye göre, PM2.5 kirliliği nedeniyle 2024’te 62 bin 644 kişi erken yaşamını yitirdi. Bu, 30 yaş üstü nüfusta tüm ölümlerin yaklaşık yüzde 13’üne denk geliyor. En yüksek ölüm oranı Osmaniye’de (yüzde 33,8) görüldü; toplam ölüm sayısı en fazla İstanbul, İzmir, Bursa ve Ankara’da kaydedildi.

ATMOSFERDE KORUYUCU, YERYÜZÜNDE KİRLETİCİ

Atmosferin üst katmanlarında koruyucu olan ozon, yer seviyesinde zararlı bir kirleticiye dönüşüyor. Solunum yollarında tahriş, astım atakları ve akciğer hastalıklarına yol açıyor. DSÖ, ozon için sınır değeri 100 µg/m³ olarak belirlerken Türkiye’de bu sınır 120 µg/m³. Uzmanlar, özellikle yaz aylarında ozonun yakından izlenmesi ve riskli gruplar için erken uyarı sistemlerinin kurulması gerektiğini vurguluyor.

VERİ KALİTESİ DÜŞÜYOR

Türkiye’de 380 hava izleme istasyonu bulunmasına rağmen, yalnızca küçük bir kısmı yönetmelikte belirtilen düzeyde veri üretiyor. PM2.5 ölçümleri hâlâ yetersiz. Rapora göre, veri kalitesi 2022’den sonra 2017 seviyelerine geriledi.

ÖNE ÇIKAN ÖNERİLER

-PM2.5 için ulusal limit değeri belirlenmeli. DSÖ’nün önerdiği yıllık ortalama 5 µg/m³ hedef alınmalı.

-Veriler şeffaf olmalı. Hava kalitesi anlık ve geçmiş dönem karşılaştırmalı şekilde kamuya açık hale getirilmeli.

-Ulusal hava kalitesi izleme sistemi güçlendirilmeli. Ölçüm yapan istasyon sayısı artırılmalı.

-Fosil yakıt kullanımı azaltılmalı. Temiz enerjiye geçiş teşvik edilmeli, motorlu taşıt bağımlılığı düşürülmeli.

-Ekonomik maliyetler politika belirleyici olmalı. Kirliliğin sağlık ve ekonomik etkileri düzenli hesaplanarak kamu yatırımlarına entegre edilmeli.

-Çocuk sağlığı odaklı programlar geliştirilmeli. Hava kirliliği ve iklim krizine karşı koruyucu önlemler alınmalı.