İran’ın öldürülen dini lideri Seyyid Ali Hamaney kimdir?

ABD ve İsrail’in, İran’a eş zamanlı hava saldırısı başlatması sonrası İran'ın dini lideri “Ali Hamaney öldü mü?” iddiaları gündeme bomba gibi düştü. 1989'dan beri İran'ın ikinci yüce lideri kabul edilen Ali Hamaney kimdir, öldü mü, nasıl öldü? Detaylara ilişkin son durum…

Ali Hamaney (Seyyid Ali Hüseyni Hamaney), 19 Nisan 1939’da Meşhed’de dünyaya geldi. Babası, Necef doğumlu din âlimi Cevad Hamaney'di. Babası etnik olarak Azerbaycan Türkü, annesi ise Yezd kökenli bir Fars’tı. Soyunun, Şii geleneğinde dördüncü imam olan Ali es-Secad’ın torunlarından olduğu belirtilen Aftasi seyyidlerine dayandığı öne sürülmekteydi. İranlı din ve siyaset adamı, Şii merci-i taklid ve 1989'dan beri İran'ın ikinci yüce lideridir. 1981-1989 yılları arasında İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştır. Hamenei, Orta Doğu'da en uzun süre görev yapan devlet başkanı ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi'den sonra geçen yüzyılın en uzun süre görev yapan ikinci İran lideri olmuştur. 1977 yılında İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi tarafından sürgüne gönderilmek istense de İslami Hareket'in büyümesi üzerine sürgüne gönderilmedi ve Meşhed şehrine döndü. İran İslam Devrimi'nin gerçekleşmesi ile Ayetullah Humeyni sürgünden döndü. Böylece İslam İnkılabı Yüksek Şurası üyeliğine atandı. İRAN'IN 3. CUMHURBAŞKANI: HAMANEY DÖNEMİ İran Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai'nin bombalı saldırı sonucunda ölmesi üzerine Ekim 1981'de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldu ve Humeyni'nin 3. İran Cumhurbaşkanı seçildi. 1985 yılında ikinci kez cumhurbaşkanlığına seçildi. Ayetullah Humeyni tarafından 1986 yılında kurulan Düzenin Yararını Teşhis Konseyi'nin Başkanlığı'na getirildi. Ayetullah Humeyni'nin vefat etmesi üzerine, 4 Haziran 1989 tarihinde Haşimi Rafsancani'nin tavsiyesi ile Uzmanlar Meclisi tarafından dini lider seçildi. DIŞ POLİTİKADAKİ TUTUMU Dış politikada ise Şii İslamcılığı ve 'İran Devrimi’nin ihracı' vurgusunu öne çıkardı. Suriye, Lübnan, Irak, Yemen ve Gazze’deki çatışmalarda, İran'ın vekil güçleri olan 'Direniş Ekseni'ni hem mali hem de askeri olarak destekledi. İsrail ve Siyonizm’e sert eleştiriler yöneltti söyleminde 'İsrail’in ortadan kaldırılması' çağrılarına sık sık yer verdi. İÇ POLİTİKADAKİ TUTUMU Hamaney iç politikada her dönem, yasama süreçlerine doğrudan müdahalelerde bulundu. 1996’da okullarda müzik eğitiminin İslam’a aykırı olduğuna dair fetva vermişti. Bunun ardından birçok müzik okulu kapatılmış ve kamuya açık müzik eğitimi sınırlandırılmıştı.  2000 yılında Meclis’in basın yasasını daha özgürlükçü hale getirme girişimini bir mektupla engelledi.  2002’de kök hücre araştırmalarını belirli şartlarla caiz sayarken, aynı yıl reformist akademisyen Haşim Ağaceri’ye verilen idam cezasının yeniden incelenmesini isteyerek kararın hapse çevrilmesine zemin hazırladı. 2009 İran cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ardından, isimleri açıklanmayan bir grup eski reformist milletvekili, İran liderini seçme ve denetleme yetkisine sahip olan Uzmanlar Meclisi’ne başvurarak Ali Hamaney’in liderlik yeterliliğinin soruşturulmasını talep etti. Pek çoğu onu 'diktatör' olarak nitelendirdi. 2009 yazında Tahran duvarlarında 'Hamaney’e ölüm' sloganları görülmeye başlandı. Din adamları, görevden alınması için imza toplamaya başladı. O dönem Kum’daki din adamları üzerinde yoğunlaşan baskının, siyasi aktivistlere kıyasla daha ağır olduğu; zira rejimin, geleneksel kesimlerin muhalefete yönelmesinden çekindiği konuşuluyordu. 2023 yılına gelindiğinde, aradan geçen 14 yılda değişen pek bir şey olmadı. Sistem hantallaşmış, Hamaney ise 'mutlak lider' olmuştu. O yıl İran’da yaşanan protestolar sırasında, devletin geleceğine ilişkin referandum yapılması yönündeki çağrıları kesin biçimde reddetti ve halkın bu tür kararları sağlıklı şekilde değerlendiremeyeceğini savundu. Bu açıklamaları kamuoyunda tepki topladı. 2025–2026 İran protestoları sırasında ise kamuoyundaki öfkenin doğrudan hedefi haline geldi. Göstericiler “Diktatöre ölüm!”, “Hamaney’e ölüm!” ve “Bu yıl kan yılı, Hamaney devrilecek” sloganları attı. Sosyal medyada, bazı kadınların Hamaney’in fotoğrafını yakarak sigara yaktıklarını gösteren görüntüler paylaşıldı. HAMANEY HAKKINDA BİLİNMEYENLER Kültür ve edebiyata özel ilgi duyarak, Fars dilinin korunması ve geliştirilmesi gerektiğini savundu. Yabancı kelimeler yerine yeni Farsça terimler üretilmesini destekledi. Gençliğinde Jean-Paul Sartre ve Bertrand Russell okuduğu, Victor Hugo’nun Sefiller romanını 'tarihin en büyük romanlarından biri' olarak nitelendirdiği aktarıldı. Tolstoy, Balzac ve Sholokhov gibi yazarlara da ilgi duydu. Bazı eserleri Arapçadan Farsçaya çevirdi; özellikle Seyyid Kutub’un kitaplarını tercüme etti. Sağlığında şiir yazdığı ve 'Amin' mahlasıyla eserler kaleme aldığı bilinmekte. HAMANEY NASIL ÖLDÜ? ABD ve İsrail’in, İran’a eş zamanlı hava saldırısı başlatması sonrası İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in öldüğü haberleri yayıldı. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ise bu açıklamaları yalanladı. İran, İlk açıklamalarında söz konusu gelişmeyi yalanlasa da İran devlet medyası İran “İslam devrimi lideri şehadete ulaştı "açıklamasında bulundu. İran’da Hamaney'in hayatını kaybetmesi üzerine 40 günlük ulusal yas ve 7 günlük resmi tatil ilan etti. ÇALIŞMA OFİSİNDE ÖLDÜRÜLDÜ Hamaney'in çalışma ofisinde öldürüldüğü kaydedildilirken, Hamaney'in kızı, damadı, torunu ve gelini de hayatını kaybettiği açıklandı. İran Devrim Muhafızları Ordusuna yakın Fars Haber Ajansı'nın, Ali Hamaney'in ofisinden bilgi sahibi bir kaynağa dayandırdığı haberinde, ABD-İsrail'in saldırılarında Hamaney'in aile bireylerinden bazılarının hayatını kaybettiği doğrulandı.