Güçlü insan, güçlü toplum

Bir toplumun kaderini kim belirler?

Bir toplumun gerçek gücü nereden gelir?

Ekonomisinin büyüklüğünden mi? Ordusunun gücünden mi? Sahip olduğu teknolojiden, inşa ettiği binalardan, çıkardığı kanunlardan mı?

Yoksa bütün bunların arkasında duran insanların karakterinden, ahlakından, disiplininden ve sorumluluk duygusundan mı?

Ben ikinci cevabın çok daha belirleyici olduğuna inanıyorum.

Çünkü güçlü kurumları güçlü insanlar kurar. Güçlü ekonomileri doğru kararlar yaratır. Adalet ise yalnızca kanunlarla değil, o kanunları uygulayan insanların vicdanı ve karakteriyle hayat bulur.

Bir toplumun asıl krizi ekonomik değil, karakter krizidir. Ekonomik krizler doğru politikalarla aşılabilir. Kurumlar yeniden yapılandırılabilir. Kaybedilen sermaye yeniden kazanılabilir. Fakat dürüstlüğün, liyakatin, sorumluluğun ve güvenin aşındığı bir toplumun kendisini yeniden inşa etmesi çok daha zordur.

Haklarımızı biliyoruz. Peki sorumluluklarımızı?

Yaşadığımız çağın en büyük çelişkilerinden biri, haklarımız konusunda giderek daha talepkâr, sorumluluklarımız konusunda ise giderek daha isteksiz hale gelmemiz.

Herkes iyi yönetilmek istiyor. Ama kaçımız kendi hayatımızı iyi yönetiyoruz?

Herkes adalet talep ediyor. Ama kaçımız kendi çıkarlarımız söz konusu olduğunda aynı adalet anlayışını koruyabiliyoruz?

Herkes liyakatten söz ediyor. Ama kaçımız yakınımızın değil, gerçekten hak edenin tercih edilmesini içtenlikle savunabiliyoruz?

Trafikte kurallara uymayan, kamusal alanı hoyratça kullanan, yaptığı işin sorumluluğunu üstlenmeyen, hatasının bedelini başkasına ödetmeye çalışan bir insanın yalnızca yöneticilerden şikâyet ederek daha iyi bir toplum yaratabileceğine inanmıyorum.

Elbette kamusal gücü kullananların sorumluluğu çok daha büyüktür. Ancak vatandaşın sorumluluğunu konuşmak, yönetenlerin hesap verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

İyi bir toplum, yalnızca iyi yönetilmeyi bekleyen insanlardan değil, kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenen bireylerden oluşur.

Güçlü olmak başka, doğru tarafta durmak başka

Hayatım boyunca liderlerle, yöneticilerle ve farklı kültürlerden insanlarla çalışırken dikkatimi çeken önemli bir gerçek oldu:

Zekâ, bilgi, servet ve makam bir insanı güçlü kılabilir. Fakat bunların hiçbiri tek başına o insanı saygın kılmaz.

Saygınlık başka bir şeydir.

Saygınlık, insanın zor zamanlarda hangi ilkelerden vazgeçmediğiyle ilgilidir.

Herkesin sustuğu yerde doğruyu söyleyebilmek, çıkarlarının tersine de olsa adil davranabilmek, hata yaptığında sorumluluğu üstlenebilmek ve gücü elindeyken onu kötüye kullanmamaktır.

Yıllardır ilgilendiğim Stoacı düşünce ve Japon savaş sanatlarının disiplin anlayışında ortak bir ilke görüyorum: İnsanın en önemli mücadelesi başkalarıyla değil, kendi zaaflarıyladır.

Öfkesini yönetemeyen, korkularıyla yüzleşemeyen, arzularına sınır koyamayan insanın başkaları üzerinde güç sahibi olması, onu gerçek anlamda güçlü yapmaz.

Asıl güç, insanın önce kendisini yönetebilmesidir.

Bu düşünce yalnızca bireysel hayat için değil, liderlik ve toplumsal yaşam için de geçerlidir.

Liderlik makam değil, karakter meselesidir

Bugün liderlik denildiğinde çoğu insanın aklına bir şirketin genel müdürü, bir siyasetçi veya yüksek bir makam sahibi geliyor.

Oysa liderlik, kartvizitte yazan unvandan çok daha büyük bir sorumluluktur.

Bir öğretmenin öğrencisine gösterdiği adalet, bir babanın çocuğuna verdiği söz, bir yöneticinin çalışanına karşı sergilediği dürüstlük, bir vatandaşın mahallesine ve çevresine duyduğu sorumluluk da liderliğin gündelik hayattaki örnekleridir.

Liderlik, insanları peşinden sürüklemekten önce, davranışlarıyla güven yaratabilmektir.

Çünkü insanlar söylediklerimizi dinleyebilirler; fakat gerçekte nasıl davrandığımızı izlerler.

Bir liderin karakteri de başarı günlerinde değil, kriz anlarında ortaya çıkar.

İşler yolundayken cesur görünmek kolaydır. Herkesin alkışladığı kararları almak da öyle.

Asıl mesele belirsizlik karşısında soğukkanlı kalabilmek, zor kararların sorumluluğunu üstlenebilmek ve bedel ödemek gerektiğinde geri çekilmemektir.

Şikâyet eden toplumdan sorumluluk alan topluma

Türkiye’de eksik olan şeyin yalnızca bilgi, sermaye veya yetenek olduğunu düşünmüyorum.

Bu ülkede son derece yetenekli insanlar, başarılı girişimciler, dünya standartlarında bilim insanları ve güçlü kurumlar var.

Fakat bireysel başarılarımızı ortak bir toplumsal başarıya dönüştürmekte zorlanıyoruz.

Çünkü güven inşa etmek yerine çoğu zaman güvensizliği büyütüyoruz. Kuralları ortak yaşamın güvencesi olarak görmek yerine, fırsat bulduğumuzda aşılması gereken engeller olarak değerlendirebiliyoruz.

Eleştiriyoruz ama çözüm üretmekte aynı kararlılığı göstermiyoruz.

Hesap soruyoruz ama hesap vermeye aynı ölçüde hazır değiliz.

Bu anlayış değişmeden yalnızca yöneticileri, kanunları veya sistemleri değiştirerek kalıcı bir dönüşüm sağlayabileceğimizi sanmıyorum.

Bu, kurumların ve yöneticilerin sorumluluğunu küçümsemek değildir. Tam tersine, güçlü kurumlar ile sorumluluk sahibi vatandaşların birbirini beslediği bir düzeni savunmaktır.

Çünkü karakterin olmadığı yerde kurallar sürekli denetlenmek zorundadır. Karakterin olduğu yerde ise insan, kimse görmediğinde de doğru olanı yapar.

Sarıyer’den başlayarak

Yaşadığımız çevreye baktığımızda da aynı sorularla karşılaşıyoruz.

Sarıyer’in ormanları, kıyıları, mahalleleri, sokakları ve ortak yaşam alanları yalnızca yerel yönetimlerin değil, hepimizin sorumluluğunda.

Bir ağacı korumak, kamusal alanı temiz tutmak, trafikte başkasının hakkına saygı göstermek, komşusunun huzurunu gözetmek küçük davranışlar gibi görünebilir.

Oysa toplumsal kültür tam da bu küçük tercihlerle şekillenir.

Bir toplumun medeniyet düzeyini yalnızca inşa ettiği büyük projelerle değil, insanların birbirlerine ve ortak yaşam alanlarına nasıl davrandıklarıyla da değerlendirmeliyiz.

Sarıyer’de başlayan bu sorgulama aslında Türkiye’nin tamamı için geçerlidir.

Nasıl bir ülkede yaşamak istiyoruz?

Nasıl yöneticiler istiyoruz?

Çocuklarımıza nasıl bir toplum bırakmak istiyoruz?

Ve belki de en önemlisi:

Bütün bunları isterken biz nasıl insanlar olmayı seçiyoruz?

Son söz: Karakter ve karar

Bu köşede önümüzdeki dönemde liderliği, karar alma kültürünü, toplumsal sorumluluğu, eğitimi, teknolojiyi, yapay zekâyı, krizleri, insanın dayanıklılığını ve yaşama karşı duruşunu ele alacağım.

Bazen kurumları, bazen yöneticileri, bazen de kendi alışkanlıklarımızı sorgulayacağız.

Amacım herkesin aynı düşünmesi değil. Aksine, farklı düşüncelerin akıl, bilgi ve karşılıklı saygı temelinde tartışılabilmesi.

Çünkü sorgulamayan bir toplum öğrenemez. Öğrenmeyen bir toplum gelişemez. Gelişmeyen bir toplum ise geleceğini başkalarının kararlarına teslim eder.

Ben insanın kaderinin tamamını belirleyebileceğine inanmıyorum. Hayatın, tarihin ve koşulların kontrolümüz dışında kalan büyük bir alanı var.
Ancak hangi şartlarda olursak olalım, o şartlara nasıl karşılık vereceğimiz konusunda bir sorumluluğumuz olduğuna inanıyorum.

Bu nedenle benim için karakter, insanın vazgeçmediği ilkeleridir. Karar ise o ilkelerin hayata geçirilmesidir.

Karakter, neye inandığımızdır. Karar, o inancın bedelini ödemeye hazır olup olmadığımızdır.

Ve unutmayalım:

Bir toplumun geleceğini yalnızca onu yönetenlerin kararları değil, o toplumda yaşayan insanların her gün yaptıkları tercihler belirler.

Soru ; Daha iyi bir toplum isterken, biz kendimiz neyi değiştirmeye hazırız?