Gıdanın Geleceği: Daha Fazla Üretmek mi, Daha Akıllı Üretmek mi?

16 Ekim Dünya Gıda Günü kapsamında İzmir’de, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Tarım ve Orman Bakanlığı ve Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF) iş birliğiyle düzenlenen etkinlikte bu soruların yanıtlarını farklı perspektiflerden değerlendirme fırsatı buldum.

“Bugün Yenilik Yap, Yarını Besle” temasıyla gerçekleştirilen program, tarım ve gıdanın artık yalnızca geleneksel bir üretim alanı olarak değerlendirilemeyeceğini bir kez daha ortaya koydu.

Gıda güvenliği artık stratejik bağımsızlık meselesi

Dünya genelinde milyarlarca insan sağlıklı ve yeterli gıdaya erişimde güçlük yaşarken, üretilen gıdanın yaklaşık üçte birinin kayıp ve israfa uğraması üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir çelişki.

Bir tarafta artan nüfus, iklim değişikliği, su kaynakları üzerindeki baskı ve yükselen üretim maliyetleri; diğer tarafta teknolojik gelişmelerin sunduğu önemli fırsatlar bulunuyor.

Etkinliğin açılışında İzmir İl Tarım ve Orman Müdürü Kahraman Akdoğan, TGDF Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Tarık Tezel, FAO Türkiye Temsilci Yardımcısı Dr. Ayşegül Selışık, Tarım ve Orman Bakanlığı Eğitim ve Yayın Dairesi Başkanı Dr. Bülent Kahraman Çolakoğlu, İzmir Ticaret Odası Yönetim Kurulu Başkanı Mahmut Özgener ve İzmir Milletvekili Dr. Mehmet Muharrem Kasapoğlu’nun değerlendirmeleri, gıda güvenliğinin ekonomik boyutunun ötesinde stratejik bir önem taşıdığını görüyoruz.

Bugün bir ülkenin gücünü yalnızca üretim kapasitesiyle değil, kritik kaynaklarını ne kadar etkin yönettiği ve kendi gıda sistemini ne ölçüde sürdürülebilir kılabildiğiyle de değerlendirmemiz gerekiyor.

Gıdada sürdürülebilirlik artık bir tercih değil, ekonomik dayanıklılığın ve stratejik bağımsızlığın temel koşullarından biri olarak kabul etmemi gerekli. 

Bilgi üretmek yetmez, uygulamaya geçmemiz lazım.

TGDF Genel Sekreteri Nihal Ayşe Mortepe’nin moderatörlüğünde gerçekleştirilen ilk panelde, Gıda Kontrol Genel Müdürü Dr. Ersin Dilber, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Rektörü Prof. Dr. Yusuf Baran, Yaşar Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Levent Kandiller ve Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. İsmail Paylan yer aldı.

Prof. Dr. Yusuf Baran’ın üniversitelerin toplumsal fayda üretme sorumluluğuna ilişkin değerlendirmeleri önemliydi. Akademik başarının yalnızca yayın, tez veya proje sayısıyla değil, ortaya konulan çözümlerin toplumda yarattığı etkiyle de ölçülmesi gerektiğini vurguladı.

Aslında bu yaklaşım, tarım sektörünün geleceği açısından temel bir soruyu gündeme getiriyor:

Geliştirdiğimiz teknolojiler, çiftçinin hangi sorununu çözüyor?

Bir araştırmanın laboratuvarda başarılı olması elbette önemli. Ancak gerçek başarı, o araştırmanın üretim maliyetlerini azaltması, verimliliği artırması, kaynak kullanımını iyileştirmesi ve üreticinin hayatında somut bir karşılık bulmasıyla mümkün.

Prof. Dr. İsmail Paylan’ın biyoteknoloji, akıllı teknolojiler, teknoparklar ve üretici çiftçilere yönelik uygulamalara ilişkin vurguları da bu açıdan dikkat çekiciydi.

Çünkü geleceğin tarımında rekabet avantajı, yalnızca teknoloji geliştirmekten değil, teknolojiyi erişilebilir ve uygulanabilir hale getirmekten doğacak.

Tarımda yeni rekabet alanı: Veri ve teknoloji

Nilgün Esin’in moderatörlüğünde gerçekleştirilen ikinci panelde ise gıda güvenliği, teknoloji transferi, dijitalleşme ve küresel rekabet daha somut uygulamalar üzerinden ele alındı.

Prof. Dr. Nevzat Artık’ın yapay zekâ destekli risk değerlendirme sistemleri, dijital izlenebilirlik, alternatif proteinler ve Ar-Ge yatırımlarına ilişkin değerlendirmeleri, gıda güvenliğinin gelecekte çok daha fazla teknoloji temelli yönetileceğini gösteriyor.

Prof. Dr. Zeki Atıl Bulut’un üniversite-sanayi iş birliği, girişimcilik ve ortak laboratuvar altyapılarına ilişkin yaklaşımı ise inovasyonun ticarileşmesi açısından önemli bir noktaya işaret ediyor.

Bana göre burada kritik mesele, inovasyon sürecinin yönünü doğru belirlemek.

Önce bir teknoloji geliştirip ardından ona pazar aramak yerine, üreticinin ve sanayinin karşılaştığı gerçek sorunlardan hareketle çözüm geliştirmek çok daha güçlü bir model sunuyor.

İzmir Ticaret Borsası Genel Sekreteri Dr. Erçin Güdücü’nün veri şeffaflığı, uydu destekli rekolte tahminleri, lisanslı depoculuk ve dijital ürün pasaportu üzerine değerlendirmeleri de tarımda verinin stratejik önemini ortaya koydu.

Doğru veri olmadan doğru üretim planlaması, etkin risk yönetimi ve sağlıklı fiyat oluşumu beklemek mümkün değil.

Üstelik dijitalleşmenin yalnızca büyük ölçekli işletmelerin erişebildiği bir avantaj olarak kalmaması gerekiyor. Küçük üreticilerin, kooperatiflerin ve tarımsal girişimlerin de bu dönüşüme dahil edilmesi, sektörün bütünsel gelişimi açısından belirleyici olacak.

Ege İhracatçı Birlikleri Genel Sekreter Yardımcısı Serap Ünal’ın uluslararası rekabet, sürdürülebilirlik, dijital izlenebilirlik ve ihracatçıların gelişimine yönelik değerlendirmeleri ise bu dönüşümün küresel ticaretteki karşılığını gösterdi.

Artık uluslararası pazarlarda rekabet yalnızca fiyat ve ürün kalitesi üzerinden şekillenmiyor. İzlenebilirlik, güvenilir veri, sürdürülebilir üretim ve değişen standartlara uyum da rekabetin temel unsurları arasında yer alıyor.

İzmir için önemli bir fırsat

İzmir’in tarımsal üretim çeşitliliği, güçlü ihracat altyapısı, üniversiteleri, teknoparkları ve köklü ticaret kurumları önemli bir potansiyel oluşturuyor.

Bu potansiyelin gerçek bir rekabet avantajına dönüşmesi ise kurumların birbirinden bağımsız çalışmalarından çok, ortak hedefler etrafında buluşmasına bağlı.

Üniversitelerin bilgi ürettiği, teknoparkların bu bilgiyi teknolojiye dönüştürdüğü, sanayinin ölçeklendirdiği ve çiftçinin doğrudan faydalandığı bir ekosistem, İzmir’i tarım ve gıda teknolojilerinde daha güçlü bir konuma taşıyabilir.

Savunma sanayisinde geliştirilen teknolojilerin tarıma uyarlanması, veri temelli üretim planlaması, gıda teknolojisi girişimlerinin desteklenmesi ve uluslararası pazarlara yönelik yenilikçi çözümler bu potansiyelin somut uygulama alanları olabilir.

Geleceği belirleyecek olan teknoloji değil, onu nasıl kullandığımız

Etkinlikten çıkardığım en önemli sonuç şu:

Tarımın geleceğini yalnızca daha fazla üretim hedefiyle tanımlamak artık yeterli değil.

Daha az suyla, daha az kayıpla, daha yüksek verimlilikle ve daha güçlü bir teknolojik altyapıyla üretim yapabilmek gerekiyor. Ancak bunun yanında üretilen değerin toplumun farklı kesimlerine ulaşmasını sağlamak da aynı derecede önemli.

Yapay zekâ, biyoteknoloji, akıllı tarım ve dijital izlenebilirlik sistemleri bu dönüşümün araçları. Asıl hedef ise ekonomik olarak güçlü, çevresel açıdan sürdürülebilir ve toplumsal olarak kapsayıcı bir gıda sistemi oluşturmalıyız. 

Bunun için bilim insanlarının, girişimcilerin, üreticilerin, kamu kurumlarının ve iş dünyasının aynı masada daha fazla buluşmasına ihtiyaç var.

Çünkü geleceğin tarımında farkı, en fazla teknolojiye sahip olanlar değil; bilgiyi doğru kullanan, inovasyonu sahaya taşıyan ve bunu sürdürülebilir değere dönüştürebilenler yaratacak.

“Bugün Yenilik Yap, Yarını Besle” yaklaşımının benim için en güçlü karşılığı da tam olarak bu.

Geleceğin gıda sistemlerini yarının koşullarına bırakmadan, bugünün bilgi birikimi, öngörüsü ve teknolojisi, yatırımları ve ortak aklıyla şekillendirmek zorundayız.