Soruşturmanın Safhaları Ve Soruşturmanın Gizliliği

Özellikle kamuoyunca tanınan kişiler bakımından bu ayrım daha da önemlidir. Bir kişinin soruşturma kapsamında ifadeye çağrılması, onun suçlu olduğu anlamına gelmez. Ancak soruşturmanın içeriğinin, kullanılan usullerin ve soruşturma işlemlerinin kamuoyuna nasıl yansıdığı, hukuk devleti açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

1. Soruşturma nedir?

Ceza muhakemesinde soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir.

Bu aşamanın temel aktörü Cumhuriyet savcısıdır. Savcı, bir suç işlendiği izlenimini veren bir durumla karşılaştığında gerçeği araştırmak, hem şüphelinin aleyhine hem de lehine olan delilleri toplamakla yükümlüdür.

Dolayısıyla soruşturma, yalnızca suçlayıcı delillerin aranacağı bir süreç değildir.

Gerçek anlamda bir hukuk devletinde savcının görevi:

Bir kişiyi suçlu çıkarmak değil, maddi gerçeği ortaya çıkarmaktır.

2. Soruşturmanın temel safhaları

Soruşturma farklı işlemlerden oluşan bir süreçtir. Genel olarak;

• suç şüphesinin öğrenilmesi, 
• soruşturmanın başlatılması, 
• delillerin toplanması, 
• şüphelinin ifadesinin alınması, 
• mağdur ve tanıkların dinlenmesi, 
• gerekli hâllerde bilirkişi incelemesi yapılması, 
• arama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi gibi koruma tedbirlerinin uygulanması, 
• soruşturmanın değerlendirilmesi 

gibi aşamalardan geçilir.

Soruşturmanın sonunda savcı, elde edilen delilleri değerlendirir. Yeterli şüphe oluşturacak delil bulunması hâlinde iddianame düzenlenir. Yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmaması durumunda ise şartları oluşmuşsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilebilir.

Burada çok önemli bir nokta vardır: Soruşturma, hüküm değildir.

Bir kişinin hakkında soruşturma yapılması, ifade vermesi, hatta hakkında kamu davası açılması dahi kişinin hukuken suçlu olduğu anlamına gelmez. Suçluluk, ancak kesinleşmiş mahkeme kararıyla ortaya çıkar.

3. Soruşturmanın gizliliği neden önemlidir?

Soruşturmanın gizliliği, Türk ceza muhakemesi sisteminin önemli ilkelerinden biridir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 157. maddesi, “Soruşturmanın gizliliği” başlığını taşımaktadır.

Bu gizliliğin amacı soruşturmayı kamuoyundan kaçırmak veya adli denetimi ortadan kaldırmak değildir.

Tam tersine gizlilik; masumiyet karinesini korumak, delillerin karartılmasını önlemek, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesini sağlamak ve soruşturmanın henüz başında kişilerin toplum önünde suçlu ilan edilmesinin önüne geçmek için vardır.

Bir başka ifadeyle: Soruşturmanın gizliliği, şüpheliyi koruyan bir ayrıcalık değil; adaletin sağlıklı işlemesini güvence altına alan bir hukuk kuralıdır.

4. Gizlilik, hiç kimse hiçbir şey bilemez anlamına gelmez

Burada önemli bir hukuki ayrım yapmak gerekir. Soruşturmanın gizli olması ile soruşturmanın tümüyle kapalı olması aynı şey değildir.

Soruşturma işlemlerinin gizliliği, kanunun öngördüğü usul ve istisnalar çerçevesinde değerlendirilir. Şüphelinin ve müdafiinin kanundan doğan hakları, dosyaya erişim ve savunma hakkı gibi güvenceler ayrıca korunur.

Dolayısıyla soruşturmanın gizliliği, savunma hakkını ortadan kaldıran mutlak bir kapalılık değildir.

Esas amaç, soruşturmanın kamuya açık bir yargılama gibi yürütülmesini engellemektir.

Çünkü soruşturma aşamasında henüz mahkeme önünde yapılmış bir yargılama ve verilmiş bir hüküm yoktur.

5. Gizlilik ihlali neden tehlikelidir?

Soruşturmanın gizliliğinin ihlal edilmesi yalnızca usule ilişkin teknik bir mesele değildir.

Bunun doğrudan insan hakları ve adil yargılanma hakkıyla bağlantısı vardır.

Bir kişi hakkında soruşturma açıldığını düşünelim.

Henüz;

• deliller değerlendirilmemiş, 
• savunma alınmamış, 
• mahkeme önünde yargılama yapılmamış, 
• hüküm kurulmamış olsun. 

Buna rağmen soruşturmanın ayrıntıları basına sızdırılır ve kişi kamuoyunda suçlu gibi gösterilirse, hukuken henüz gerçekleşmemiş bir mahkûmiyet algısı oluşturulabilir.

Bu durum masumiyet karinesini zedeleme riski taşır.

Çünkü hukuk devletinde kişi; “suçlu olduğu ispatlanıncaya kadar suçlu” değil, “suçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar masum” kabul edilir.

6. Peki soruşturma gizliyse ifade çağrısı nasıl kamuoyuna yansır?

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta budur.

Bir kişinin ifadeye çağrılması tek başına hukuka aykırı bir işlem değildir. Savcılık, soruşturma kapsamında gerekli gördüğü kişilerin ifadesine başvurabilir.

Ancak kamuoyunun tanıdığı bir kişinin ifadeye çağrılması söz konusu olduğunda şu soru önem kazanır:

Soruşturma gizliyse, soruşturmanın ayrıntıları ve yapılan işlemler kamuoyuna hangi kanaldan ve hangi amaçla yansımaktadır?

Burada eleştirilmesi gereken husus, savcılığın soruşturma yapma yetkisi değil; gizlilik ilkesinin korunup korunmadığıdır.

Özellikle eski bir Büyükşehir Başkanı, Bakan veya Başbakan gibi üst düzey kamu görevlisi söz konusu olduğunda mesele daha hassas hâle gelir.

Çünkü hukuk devletinde makamlar kişilere dokunulmazlık sağlamaz; fakat kişilerin geçmişte üstlendikleri görevler de hukuki işlemlerin siyasi bir gösteriye dönüşmesine gerekçe yapılamaz.

7. Soruşturma ile kamuoyu infazı arasındaki çizgi

Günümüzde en önemli sorunlardan biri, soruşturma ile medya üzerinden yürütülen kamuoyu yargılamasının birbirine karıştırılmasıdır.

Adli makamlar delilleri toplar.

Savcı hukuki değerlendirme yapar.

Mahkeme yargılama yapar.

Ve nihayetinde hüküm verir.

Kamuoyu ise mahkeme değildir.

Gazete manşetleri, sosyal medya paylaşımları veya siyasi açıklamalar bir mahkeme kararının yerine geçemez.

Bu nedenle soruşturma dosyasındaki bilgilerin seçilerek kamuoyuna aktarılması, daha soruşturmanın başında kişi hakkında kesin bir kanaat oluşturulmasına yol açabilir.

Bu ise hukuk devletinin temel mantığıyla bağdaşmaz.

8. Eski Başbakanın ifadeye çağrılması üzerinden meseleye bakış

Eski bir Başbakanın veya geçmişte devletin en üst makamlarında bulunmuş bir kişinin soruşturma kapsamında ifadeye çağrılması, hukuken herkes gibi değerlendirilmesi gereken bir adli işlem olabilir.

Ancak burada iki farklı şeyi birbirinden ayırmak gerekir:

Birinci mesele: Savcılığın soruşturma yapma ve ifade alma yetkisi.

İkinci mesele: Bu adli işlemin kamuoyuna sunuluş biçimi.

Birinci husus hukuk çerçevesinde yürütülmelidir.

İkinci husus ise soruşturmanın gizliliği, masumiyet karinesi, kişilik hakları ve devlet kurumlarının tarafsızlığı bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla yapılması gereken eleştiri:

“Neden soruşturma yapılıyor?” sorusundan ziyade, “Soruşturma hangi usulle yürütülüyor, gizlilik ilkesi korunuyor mu ve soruşturma siyasi bir algı operasyonuna dönüşmeden yürütülebiliyor mu?” sorusudur.

9. Hukuk devletinde ölçü ne olmalıdır?

Hukuk devletinin ölçüsü kişiler değiştikçe değişmemelidir.

İktidardaki için başka, muhalefetteki için başka; eski Başbakan için başka, sıradan vatandaş için başka hukuk olmaz.

Fakat eşitlik yalnızca herkesi aynı şekilde soruşturmaktan ibaret değildir.

Herkesin onurunun, savunma hakkının, masumiyet karinesinin ve adil yargılanma güvencelerinin de eşit biçimde korunması gerekir.

Bu nedenle soruşturmanın gizliliği, yalnızca şüpheliyi değil, aynı zamanda adaletin kendisini korur.

Sonuç: Hukuk soruşturmayla başlar, hükümle tamamlanır.

Bir hukuk devletinde soruşturma, gerçeğe ulaşmanın ilk aşamasıdır.

Soruşturma hüküm değildir. İfade vermek suçluluk değildir. Soruşturma açılması mahkûmiyet değildir. Kamuoyunda oluşan algı da mahkeme kararı değildir.

Bu nedenle soruşturma makamlarının görevlerini özgürce ve etkin biçimde yapabilmeleri kadar, soruşturmanın gizliliğinin ve masumiyet karinesinin korunması da zorunludur.

Özellikle kamuoyunun yakından takip ettiği siyasi kişilere ilişkin soruşturmalarda bu hassasiyet daha da önemlidir.

Çünkü hukukun itibarı yalnızca suçlunun cezalandırılmasıyla değil, suçsuzun da soruşturma sürecinde korunmasıyla sağlanır.

Son sözüm ise;

Soruşturma gizliyse gizliliği korunmalı; soruşturma yürütülüyorsa hukuk içinde yürütülmeli; bir kişi suçlanıyorsa savunma hakkı korunmalı; suçluluk ise ancak bağımsız ve tarafsız bir mahkemenin kesinleşmiş kararıyla ortaya konulmalıdır.